Anahtar Kelimeler
epistemik tembellik
bilim felsefesi
bilişsel özerklik
algoritmik öğrenme
Nasıl Atıf Yapılır
Özet
Yapay zekâ sistemlerinin bilgi üretimi ve bilişsel süreçlere entegrasyonu, bilim felsefesi açısından yeni ve kritik sorular doğurmaktadır. Bu çalışma, yapay zekâ bağımlılığını yalnızca bir teknoloji kullanım alışkanlığı olarak değil; epistemolojik boyutları olan, bilgiye ulaşma ve bilgiyi doğrulama süreçlerini temelden dönüştüren bir olgu olarak ele almaktadır. “Epistemik tembellik” kavramı çerçevesinde, bireylerin ve araştırmacıların yapay zekâ sistemlerine olan aşırı güveninin; eleştirel düşünce, bilişsel özerklik ve bilimsel sorgulama yetisini nasıl aşındırabileceği incelenmektedir. Çalışmada, Popper’ın eleştirel rasyonalizmi, Kuhn’un paradigma teorisi ve Goldman’ın sosyal epistemoloji anlayışı referans alınarak yapay zekâ destekli bilgi üretiminin doğrulama, yanlışlanabilirlik ve epistemik sorumluluk ilkeleri açısından değerlendirilmesi yapılmaktadır. Bunun yanı sıra, Bandura’nın sosyal öğrenme teorisinden hareketle özgün bir kavram olarak geliştirilen algoritmik öğrenme bireyin bilgi ve bilişsel alışkanlıklarını YZ sistemleriyle etkileşim aracılığıyla edindiği yeni öğrenme kipliği ve bu kipliğin uzun vadeli sonucu olarak ortaya çıkan Bilişsel Yakınsama Tuzağı kavramları çerçevede ele alınmaktadır. Sonuç olarak, yapay zekâ kullanımının epistemik açıdan sağlıklı bir pratik haline gelebilmesi için “eleştirel bağımlılık” modelinin benimsenmesi gerektiği savunulmaktadır.
Referanslar
Altıntop, M. (2025). Yapay zekâ ile elde edilen bilginin niteliği üzerine bir değerlendirme: Epistemolojik hegemonya bağlamında ChatGPT ve DeepSeek örneği. AJIT-e: Academic Journal of Information Technology, 16(4), 357–401.
Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice Hall.
Borgmann, A. (1984). Technology and the character of contemporary life. University of Chicago Press.
Bubeck, S., Chandrasekaran, V., Eldan, R., et al. (2023). Sparks of artificial general intelligence: Early experiments with GPT-4. arXiv. https://arxiv.org/abs/2303.12712
Clark, A., & Chalmers, D. (1998). The extended mind. Analysis, 58(1), 7–19.
Collins, H. (1985). Changing order: Replication and induction in scientific practice. Sage Publications.
Floridi, L. (2014). The fourth revolution: How the infosphere is reshaping human reality. Oxford University Press.
Fricker, M. (2007). Epistemic injustice: Power and the ethics of knowing. Oxford University Press.
Goldman, A. I. (1986). Epistemology and cognition. Harvard University Press.
Guo, B., Zhang, X., Wang, Z., et al. (2023). A multitask, multilingual, multimodal evaluation of ChatGPT on reasoning, hallucination, and interactivity. arXiv. https://arxiv.org/abs/2302.04023
Hardwig, J. (1985). Epistemic dependence. The Journal of Philosophy, 82(7), 335–349.
Kitcher, P. (1993). The advancement of science: Science without legend, objectivity without illusions. Oxford University Press.
Kuhn, T. S. (1962). The structure of scientific revolutions. University of Chicago Press.
Özlem, D. (2013). Felsefe ve doğa bilimleri. Notos Kitap.
Özlem, D. (2021). Bilim felsefesi. Notos Kitap.
Popper, K. R. (1959). The logic of scientific discovery. Hutchinson.
Say, C. (2018). 50 soruda yapay zekâ. Bilim ve Gelecek Kitaplığı.
Tlili, A., Shehata, B., Adarkwah, M. A., et al. (2023). What if the devil is my guardian angel? ChatGPT as a case study of using chatbots in education. Smart Learning Environments, 10(1), Article 15. https://doi.org/10.1186/s40561-023-00237-x
Yıldırım, C. (2016). Bilim felsefesi (8th ed.). Remzi Kitabevi.
Yıldırım, C. (2019). Bilim tarihi. Remzi Kitabevi.
Zhang, C., Li, Y., Wang, X., et al. (2024). Belief in the machine: Investigating epistemological blind spots of language models. arXiv. https://arxiv.org/abs/2410.21195
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2026 Hüseyin Can Coşkun